درسنامه آموزشی مطالعات فرهنگی کلاس دوازدهم انسانی

رابطه فرهنگ و اخلاق

اخلاق به معنای خلق و خوی انسان است که در وجود او به صورت پایدار و ملکه نفسانی درآمده و موجب بروز رفتارها و کنش‌های خوب یا بد می‌شود.

اخلاق، قدمتی به درازی تاریخ بشر دارد و با مفهوم ارزش‌های فردی و اجتماعی درآمیخته است. فرهنگ هر جامعه، بر پایه باورها و ارزش‌های آن استوار است، بنابراین هیچ جامعه‌ای نیست که فاقد ارزش‌های اخلاقی باشد.

اخلاق را می‌توان یکی از مؤلفه‌های مهم فرهنگ دانست که دارای امور ثابت و متغیر است. برخی اصول و ارزش‌های اخلاقی، که ریشه در فطرت انسانی و عقلانیت دارند، در تمام فرهنگ‌ها، مشترک و متغیر بوده و ثابت هستند، مانند راستگویی، آزادی، عدالت‌خواهی، و برخی از ارزش‌ها و الگوهای اخلاقی ثابت هستند، در جوامع گوناگون متفاوت است، مانند روش احترام گذاشتن به بزرگ ترها و نحوه میهمان‌نوازی.

رعایت اخلاق و مناسبات اخلاقی، یکی از پایه‌های بنیادین زندگی، ایجاد آرامش و نظم اجتماعی است. پیمودن راه دشوار زندگی و دستیابی به پیشرفت و توسعه، بدون رعایت اخلاق و ارزش‌های آن امکان‌پذیر نیست و متزلزل شدن پایه‌های اخلاق، جامعه را با خطر فروپاشی روبه‌رو می‌سازد. انحطاط اخلاقی، به‌آرامی و به‌تدریج مانند موریانه، ستون‌های فرهنگ جامعه را از درون تهی می‌سازد و جامعه را از بین می‌برد.

پشتوانه و ضمانت اجرای اخلاق در فرهنگ‌های مختلف، متفاوت است. در فرهنگ‌های غیردینی، قراردادهای اجتماعی، ضمانت اجرایی اخلاق است که بین انسان‌های توافق شده و اعتبار آن را از انسان می‌گیرد. لیکن در مکاتب الهی، اخلاق، ریشه در باورهای دینی و فطری داشته و از پشتوانه درونی و ارتباط انسان با خداوند برخوردار است. اخلاق مبتنی بر دین، از ضمانت درونی، برای پذیرش و اجرا، برخوردار است و سرمایه اجتماعی را افزایش می‌دهد. یکی از کارکردهای اصلی دین اسلام، کارکرد اخلاقی آن است، و رعایت اصول و موازین اخلاقی در این مکتب، دارای جایگاهی رفیع و والا می‌باشد، به‌گونه ای که اخلاق جزء لاینفک و جدایی‌ناپذیر دین محسوب می‌شود.

در این مکتب، اخلاق تکلیف محور بوده و مناسبات انسان با مجموعه هستی، با هدف قرب الهی صورت می‌گیرد و رعایت اخلاق، در هر شرایطی، لازم است.

این مناسبات به چهار گروه به شرح زیر تقسیم می‌شود:

1- تکالیف و تعهد انسان نسبت به خودش (خود)
2- تکالیف و تعهد انسان نسبت به خداوند (خالق)
3- تکالیف و تعهد انسان نسبت به دیگران (خلق)
4- تکالیف و تعهد انسان نسبت به طبیعت (خلقت)

در این ارتباطات چهارگانه، رابطه با خدا، محوریت دارد و سه رابطه دیگر، ذیل آن و متناسب با آن شکل می‌گیرد در نتیجه رعایت اصول و ارزش‌های اخلاقی، پایدار، درونی و همه جانبه است.

مسائل اخلاقی جامعه ایران

شما گاهی اخبار تأسف‌انگیزی از آسیب‌های اجتماعی و اخلاقی در ایران و جهان می‌شنوید. گاهی در محل زندگی خود شاهد بی‌اخلاقی‌های فردی و جمعی هستید، به نظر شما ریشهٔ این مسائل چیست؟ و چه باید کرد؟

همچنان‌که در دروس قبل آموختید، یکی از ویژگی‌های فرهنگی ما ایرانیان، اخلاق‌مداری و رعایت اصول و موازین اخلاقی در طول تاریخ بوده است. نوع‌دوستی، نجابت، سخاوت، عدالت‌خواهی، فداکاری در راه عقیده، تساهل و مدارا، از ویژگی‌های اخلاقی ما ایرانیان است.

علی‌رغم این ویژگی‌های مثبت و فضائل اخلاقی، امروزه جامعه ما از برخی کاستی‌ها و آسیب‌ها نیز رنج می‌برد. ریشهٔ این کاستی‌ها را می‌توان در ناتوانی برای درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی، فرایند جهانی شدن و سرعت تغییرات اجتماعی و تحولات فرهنگی جستجو کرد که باعث تأخّر فرهنگی و عدم همخوانی فرهنگ جامعه با تغییرات و تحولات شده است.

برخی از آسیب‌ها و مسائل اخلاقی جامعه ما عبارت‌اند از:

1- کاهش صداقت و اعتماد اجتماعی

بنیان اخلاق و جامعه اخلاقی بر صداقت، راستی و راست‌گویی استوار است. در پرتوی این فضیلت اخلاقی، انسان‌ها به هم اعتماد کرده و انسجام و همبستگی اجتماعی فزونی می‌یابد و روابط انسانی سالم شکل می‌گیرد. از همین‌رو در مکتب تربیتی اسلام، صداقت و راست‌گویی عامل رستگاری در دنیا و آخرت شمرده شده است. متقابلاً یکی از صفات ناپسندی که برخی از انسان‌ها به آن مبتلا هستند، دروغ گفتن و عدم صداقت در رفتار و گفتار است. این رفتار زشت، ریشه در ضعف نفس، ترس و زبونی انسان دارد و اعتبار و حیثیت فرد دروغ‌گو را در بین مردم و جامعه از بین می‌برد.

پژوهش‌ها و مشاهدات، نشان از شیوع این بیماری اخلاقی در بین برخی از افراد جامعه ما دارد. آنها، برای دستیابی آسان به منافع شخصی یا رسیدن به موقعیت و پایگاه اجتماعی و تصاحب قدرت و ثروت، به دروغ و دروغ‌گویی متوسل می‌شوند و با زیر پا گذاشتن ارزش‌های اخلاقی، سعی در فریب خود و دیگران دارند. ممکن است در کوتاه‌مدت، این افراد به منافعی دست یابند، لیکن در درازمدت آنها و جامعه، زیان جبران‌ناپذیری خواهند کرد. زیرا فریب، دروغ و دروغ‌گویی، ریشه بسیاری از مفاسد اخلاقی و آسیب‌های اجتماعی است. امام حسن عسگری می‌فرمایند:

«جَعَلت الخَبائثِ کُلهَا فیِ بَیتَ واحد وَ جَعَلَ مِفتاحَها، الکِذب»
تمام ناپاکی‌ها و پلیدی‌ها در یک خانه است که کلید آن، دروغ است.

2- آسیب‌های اخلاق شهروندی

کلمهٔ «شهروند» مفهوم جدیدی است که بیانگر هویت اجتماعی انسان‌ها بوده و به تمام افرادی که تابعیت یک کشور را دارند، اطلاق می‌شود. شهروندی به معنای استقرار فیزیکی افراد در یک شهر نیست و شامل حال تمام آحاد جامعه فارغ از رنگ، نژاد، قومیت، طبقه و مذهب می‌شود.

«اخلاق شهروندی» مجموعه‌ای از مبانی، معیارها، ارزش‌ها و هنجارهایی است که بر رفتار، روابط و مناسبات اجتماعی شهروندان حاکم است. اخلاق شهروندی، باعث رعایت حقوق فردی و اجتماعی، پیروی از قوانین و مقررات اجتماعی، احساس مسئولیت نسبت به همنوعان، ادای تکلیف نسبت به دیگران و ترجیح منافع جمعی و ملی بر منافع فردی می‌شود.

در عصر حاضر، تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، تغییرات گسترده و عمیقی را در سبک زندگی مردم، به خصوص ساکنان شهرهای بزرگ، به‌وجود آورده است و هویت فرهنگی شهروندان را دستخوش تغییر و تحول کرده است. گسترش شهرنشینی، مهاجرت‌های بی‌رویه، گسترش حاشیه‌نشینی و شهرک‌های اقماری، افزایش بیکاری، توسعه آپارتمان‌نشینی، عدم آموزش افراد برای زندگی در شهرها و محیط‌‌های بزرگ و پرجمعیت، باعث بیگانگی افراد نسبت به خود، دیگران و محیط شده و در نتیجه آسیب‌دیدگی اخلاق شهروندی را به بار آورده است.

آسیب‌های اخلاق شهروندی می‌تواند بر شکوفایی استعدادهای انسانی و روند توسعه عمومی کشور تأثیر منفی بگذارد و سلامت و آرامش فرد و جامعه را به خطر بیندازد.

زیستن در محیط غریبه و با غریبه‌ها، نیازمند پذیرش تنوع فرهنگی و برخورداری از روحیهٔ مدارای اخلاقی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی است تا افراد بتوانند ضمن بهره‌مندی از حق خود، حقوق دیگران را نیز به رسمیت بشناسند و تکلیف خویش را دربرابر دیگران و محیط، براساس ارزش‌های اخلاقی انجام دهند.

متناسب با شرایط جامعه ایران برخی از راهکارهای اصلاح اخلاق شهروندی عبارت‌اند از:

1- گسترش آموزش‌های اخلاقی در خانواده و نظام‌های آموزشی برای تربیت شهروندان متخلق به اخلاق اسلامی
2- حاکم ساختن ارزش‌های اخلاقی در جامعه و در تمام مناسبات فردی و گروهی
3- نقش‌آفرینی نهادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای ترویج و نهادینه‌سازی ارزش‌های اخلاقی
4- رعایت اصول ارزشی و اخلاقی در طراحی و اجرای برنامه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
5- استفاده بهینه از ظرفیت رسانه‌ها و ابزارهای آموزشی، فرهنگی و هنری برای آشنایی بیش‌تر شهروندان با حقوق و تکالیف خود و التزام عملی به رعایت آنها
6- توانمندسازی اخلاقی شهروندان با ویژگی‌هایی مانند روحیه صبر، تحمل و مدارا، شناخت خود، نوع‌دوستی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، برای مواجهه با محیط پرتلاطم و پرشتاب جامعه

3- اخلاق در فضای مجازی

فضای مجازی، نوع و شکل جدیدی از روابط اجتماعی و فضای فرهنگی است. گسترش سریع فناوری‌های نوین و حضور افراد در فضای مجازی و شبکه‌ای، فرصت‌های فراوانی، مانند: گسترش و سرعت مبادله اطلاعات، تقویت مناسبات اجتماعی، رشد اقتصادی و… به‌وجود آورده است. 

لیکن علی‌رغم این فرصت‌ها، فضای مجازی با تهدیدها و پیامدهای منفی فرهنگی و اخلاقی نیز روبه‌روست. پیدایش اصطلاحاتی نظیر اخلاق رایانه‌ای، اخلاق اینترنتی و اخلاق شبکه‌ای، دلالت بر گستردگی و اهمیت این موضوع دارد و بیانگر مسائل اخلاقی و آسیب‌های فرهنگی است که جامعه بشری با آن روبه‌رو شده است. 

فناوری‌های نوین اطلاعاتی - ارتباطی، دنیای جدیدی را فراروی انسان قرار داده است و سبب شده تا برخی از، افراد با پنهان کردن هویت واقعی خویش، «هویت مجازی» برای خود خلق کنند و به دلیل ناشناس و غریبه بودن و بدون رعایت آداب و اصول اخلاقی، کنش‌های غیراخلاقی بروز دهند. رفتارهای غیراخلاقی نظیر ورود به حریم خصوصی افراد، هرزه‌نگاری سایبری، عدم رعایت مالکیت معنوی، نشر مطالب دروغ و تهمت و جرائم سایبری، نشانگر عدم رعایت اصول و ارزش‌های اخلاقی در فضای مجازی می‌باشد. 

به دلیل وسعت و گسترش آسیب‌های اخلاقی در فضای مجازی، جوامع و سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای مدنی، قوانین و مقررات بازدارنده تدوین کرده‌اند و با ایجاد زیرساخت‌ها و شبکه‌های امن، درصدد مقابله با مفاسد اخلاقی و سوداگران منفعت طلب در فضای مجازی می‌باشند. 

در اخلاق اسلامی، بر رعایت تقوی و «خویشتن بانی» و تقویت «مصونیت» در برابر هجمه‌های فرهنگی و اخلاقی تأکید شده و با ناظر دانستن خداوند در همه حال و در زندگی واقعی و فضای مجازی، زمینه زیست سالم و بانشاط فراهم آمده است.

یکی از راهبردهای مؤثر برای حضور فعال و مؤثر در فضای مجازی پایبندی نظری و عملی به آیه شریفه 14 سوره علق در زندگی واقعی و دنیای مجازی می‌باشد که خداوند می‌فرماید:

اَلَم یَعلَم بِاَنَّ اللهَ یَری
آیا (انسان) نمی‌داند که خداوند او را می‌بیند؟